Matera

Matera, in de zuidelijke Italiaanse regio Basilicata, is een stad als geen ander. De oude wijken, bekend als de Sassi (wat 'stenen' betekent), zijn een labyrint van grotwoningen, rotskerken en kronkelende steegjes uitgehouwen in de zachte kalksteen van een diepe kloof. Dit is een plek waar geschiedenis niet alleen wordt waargenomen; het wordt geleefd, ingeademd en doorwandeld, met bewijs van continue menselijke bewoning dat meer dan 9.000 jaar teruggaat, waardoor het een van de oudste continu bewoonde nederzettingen ter wereld is.

Ooit een symbool van armoede en verwaarlozing, heeft Matera een opmerkelijke transformatie ondergaan. In 1993 aangewezen als UNESCO Werelderfgoed en later als Culturele Hoofdstad van Europa in 2019, is de stad herboren, met zijn oude grotten die nu boetiekhotels, restaurants en kunstgalerijen huisvesten.

Om Matera echt te ervaren, moet je de unieke topografie omarmen. De twee belangrijkste Sassi-districten van de stad, Sasso Caveoso en Sasso Barisano, zijn een boeiend doolhof waar straten vaak boven andere woningen lopen, en elke bocht onthult weer een ander buitengewoon uitzicht op deze stenen stad.

Van Prehistorische Nederzetting tot 'Schaamte van Italië'

Matera's verhaal begint in het Paleolithicum, met bewijs van menselijke aanwezigheid die teruggaat tot ongeveer 10.000 voor Christus. Vroege bewoners vonden onderdak in de natuurlijke grotten en rotsrichels van de Gravina-kloof. Tijdens de Neolithische periode, rond 7500 voor Christus, begonnen mensen hun eigen grotten uit te hakken en de eerste gevestigde dorpen te stichten, waarbij ze landbouw beoefenden en aardewerk produceerden.

De stad zoals we die vandaag kennen, begon vorm te krijgen in de Middeleeuwen, met het oudste deel zijnde de Civita, en de nabijgelegen Sassi-valleien die geleidelijk bevolkt werden. Aanvankelijk kenmerkten de Sassi los verspreide gebouwen voor wonen en werken. Echter, door de eeuwen heen werden ze steeds drukker bevolkt en evolueerden ze tot een uniek stedelijk gebied. Gedurende deze tijd huisvestten de Sassi mensen uit alle sociale klassen, en de uitgehakte ruimtes, vochtig en donker, werden voornamelijk gebruikt voor opslag - als kelders, olijfpersen, graanschuren en stallen - in plaats van woonruimtes.

Een Periode van Verval en Herontdekking

Tegen de 19e eeuw daalde de economie van Matera en groeide de stedelijke bevolking, vooral de armere klassen, snel, wat leidde tot een grote vraag naar huisvesting. De uitgehakte ruimtes in de Sassi, ooit gebruikt voor diverse activiteiten, werden omgebouwd tot woningen, wat resulteerde in ernstige overbevolking. Gezinnen leefden vaak samen met hun vee, zonder basisvoorzieningen zoals elektriciteit, stromend water en sanitair.

Deze deplorabele omstandigheden kregen nationale aandacht met de publicatie in 1945 van de memoires van Carlo Levi, Christ Stopped at Eboli, die de armoede in Matera beschreef. Dit leidde ertoe dat de Sassi werden bestempeld als 'de schande van Italië'. In de jaren '50 verhuisde de Italiaanse regering ongeveer 16.000 bewoners gedwongen naar nieuwe, moderne woonprojecten, waardoor de oude wijken tientallen jaren grotendeels verlaten bleven.

Wedergeboorte en Erkenning

Het keerpunt kwam in de jaren '80, met een grassrootsbeweging om de Sassi te heroveren en te restaureren. In 1993 erkende UNESCO de Sassi als Werelderfgoed en noemde het 'het meest opmerkelijke, intacte voorbeeld van een grotbewoningsnederzetting in het Middellandse Zeegebied'. Deze erkenning stimuleerde aanzienlijke restauratie-inspanningen, waardoor de ooit verlaten grotten veranderden in een bloeiend cultureel centrum. De dramatische wedergeboorte van Matera culmineerde in de aanwijzing als Culturele Hoofdstad van Europa voor 2019, wat zijn plaats als een unieke en gevierde bestemming verstevigde.

Het hart van Matera ligt in de Sassi-wijken, Sasso Caveoso en Sasso Barisano, die het best te voet te verkennen zijn. Draag comfortabele schoenen, want de paden zijn steil en ongelijk. Een geweldig startpunt is Casa Noha, een historisch grot-huis met een 25 minuten durende multimediale tentoonstelling die essentiële context biedt voor de geschiedenis van Matera, van zijn oude oorsprong tot zijn moderne heropleving.

Geen bezoek aan Matera is compleet zonder het verkennen van de rotskerken, grottenkerken uitgehouwen in de zachte tufsteen, waarvan vele versierd zijn met oude fresco's. Santa Maria di Idris, dramatisch gelegen op de Monterrone-heuvel met uitzicht op de kloof, biedt een indrukwekkend uitzicht en herbergt 12e-eeuwse fresco's in zijn twee kleine grotkapellen. Een andere belangrijke rotskerk is Santa Lucia alle Malve, de eerste vrouwelijke kloosterstichting van de Benedictijnenorde, daterend uit de 8e eeuw.

Voor een glimp van het dagelijks leven van vroegere bewoners, bezoek een Casa Grotta (grot-huis) zoals die in Vico Solitario. Deze ingerichte grotwoningen tonen de leefomstandigheden, gereedschappen en artefacten van families die tot midden 20e eeuw in de Sassi woonden.

Mis de Palombaro Lungo niet, een kolossale ondergrondse cisterne onder Piazza Vittorio Veneto. Dit kunstmatig uitgehouwen rotsreservoir, bevaarbaar per boot, is een bewijs van de ingenieuze wateropvangsystemen die door de vroege bewoners van Matera werden ontwikkeld. Tot slot, voor weidse uitzichten over de Sassi, ga naar Piazzetta Pascoli of de Belvedere Luigi Guerricchio detto dei Tre Archi, vooral bij zonsondergang wanneer de stenen stad goud gloeit.

De ideale periodes om Matera te bezoeken zijn het late voorjaar (mei-juni) of het vroege najaar (september-oktober). Gedurende deze maanden is het weer warm en aangenaam, met temperaturen variërend van 18-27°C, wat comfortabel is om de steile straten van de stad te bewandelen. De lente brengt wilde bloemen naar het Murgia Materana Park, wat het reeds buitengewone uitzicht versterkt. De herfst biedt ook prachtige kleuren en comfortabele temperaturen.

Zomer (juli-augustus) kan erg heet zijn, met temperaturen die 32°C bereiken, en de intense zon weerkaatst op de kalksteen. Hoewel de interieurs van de grotten koel blijven, kan buitenverkenning veeleisend zijn, dus plan pauzes halverwege de dag en neem water mee. Winter (december-februari) is koeler, met af en toe sneeuw die de Sassi in een magisch landschap verandert, en het aantal toeristen daalt aanzienlijk.

Het historische centrum van Matera, de Sassi, is grotendeels autovrij, dus lopen is de primaire manier om je te verplaatsen. Wees voorbereid op steile, ongelijke paden en veel trappen, en draag comfortabele, antislip schoenen met goede grip. Als je moe bent, overweeg dan een 'Ape' (tuk-tuk) tour voor een unieke manier om de stad te zien.

Als je met de auto arriveert, houd er rekening mee dat het grootste deel van de Sassi een ZTL (Beperkte Verkeerszone) is, wat betekent dat je niet rechtstreeks de historische gebieden in mag rijden. Er zijn verschillende gratis en betaalde parkeerplaatsen buiten de ZTL, zoals Parcheggio park Scotellaro of Nicoletti Parking. Als je in een grot-hotel verblijft, regel dan van tevoren een bagage-ophaaldienst, aangezien het dragen van tassen door de Sassi uitdagend kan zijn.

Om Matera te bereiken, is de dichtstbijzijnde luchthaven Bari Karol Wojtyla Airport (BRI), ongeveer een uur rijden. Vanaf Bari kun je een privétrein (Ferrovie Appulo Lucane - FAL) nemen naar Matera Centrale, wat ongeveer 90 minuten duurt. Bussen verbinden Matera ook met Bari en andere grote Italiaanse steden.